Սահմանի՛ր ֆիզիկական և քիմիական երևույթներ հասկացությունները: Ֆիզիկական երևույթ
Երբ նյութը փոխում է միայն իր ձևը, չափսերը, агрегատային վիճակը, բայց նրա քիմիական բաղադրությունը չի փոխվում, այդ երևույթը կոչվում է ֆիզիկական:
ջրի սառեցումը, ապակու կոտրվելը, մետաղի ծռվելը։
Քիմիական երևույթ
Երբ նյութից ստացվում է նոր նյութ՝ այլ հատկություններով, տեղի է ունենում քիմիական երևույթ:
երկաթի ժանգոտումը, փայտի այրվելը, մոմի վառվելը։
Թվարկի՛ր բնական և ոչ բնական երևույթներ: Բնական երևույթներ
Դրանք տեղի են ունենում բնության մեջ՝ առանց մարդու միջամտության։ ցողի առաջանալը, ձնաբուք, հրաբխի ժայթքում։
Ոչ բնական (արհեստական) երևույթներ
Դրանք առաջացնում է մարդը։
ապակու կոտրելը, շաքարի մանրացնելը, փայտի տաշելը։
Ստորև ներկայացված շարքիցառանձնացրե՛ք ֆիզիկական և քիմիական երևույթները` շաքարի մանրացնելը, ձնաբուքը, հրդեհի բռնկվելը, ցողի առաջանալը, պղնձի սևանալը, փայտի տաշելը, կժի կոտրվելը, երկաթե մեխի ժանգոտվելը, ռետինի ձգվելը: Առանձնացում տրված շարքում
Քիմիական երևույթներ – հրդեհի բռնկվելը, պղնձի սևանալը, երկաթե մեխի ժանգոտվելը։
Լրացուցիչ առաջադրանք(ֆիզիկական և քիմիական երևույթներ)Քիմիական երևույթներ——Ֆիզիկական երևույթներ Համեմատի՛ր.ա) երկաթե մեխի ծռվելը և ժանգոտվելը, բ) մոմի հալվելն ու վառվելը,բ) արծաթե զարդի սևանալն ու կոտրվելը, գ) շաքարի մանրացնելն ու քայքայելը: ա) Երկաթե մեխի ծռվելը – ֆիզիկական (միայն ձևը փոխվեց)։
Երկաթե մեխի ժանգոտվելը – քիմիական (առաջացավ նոր նյութ՝ ժանգ)։
բ) Մոմի հալվելը – ֆիզիկական (մոմը մնում է նույն նյութը)։
Մոմի վառվելը – քիմիական (առաջանում են գազեր, ջերմություն, մոխիր)։
գ) Արծաթե զարդի կոտրվելը – ֆիզիկական։
Արծաթե զարդի սևանալը – քիմիական (նոր միացություն՝ արծաթի սուլֆիդ)։
դ) Շաքարի մանրացնելը – ֆիզիկական։
Շաքարի քայքայելը (այրել, տաքացնել մինչև ածխանալ) – քիմիական։
Պատասխանել հարցերին— դասարանում դասը պատմելուց հետո։
1. Ի՞նչ գույն ունեն բորբոսները: Բորբոսները կարող են լինել տարբեր գույների․ սպիտակ, կանաչ, մոխրագույն, սև, երբեմն էլ դեղին կամ կարմրավուն։ 2. Ի՞նչի մասին կարող են վկայել բորբոսների գույնի տարբերությունները: Բորբոսների գույնը ցույց է տալիս՝
երբեմն գույնը վկայում է նաև, թե ինչ նյութի վրա է բորբոսը աճել։ 3. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բորբոսի աճի համար:
տարբեր տեսակներ են (յուրաքանչյուր բորբոս ունի իրեն հատուկ գույն),
աճի փուլը տարբեր է (սկզբում բորբոսը կարող է սպիտակ լինել, հետո մգանա), Բորբոսը լավ աճում է, երբ կա․
Արամ քեռիս շատ էր սիրում պատմել թագավորի և երիտասարդի պատմությունը: Թագավորը անհեթեթ ու ծիծաղալի մտքեր ուներ, իսկ նրա երիտասարդ խորհրդականն ավելի խելացի էր, քան թագավորն ու նրա բոլոր նախնիները միասին վերցրած:
Մի երեկո թագավորն ասում է.
– Մինչև լուսանալը ինձ պետք է զեկուցես, թե քաղաքում քանի կույր կա:
– Լսում եմ, – պատասխանում է երիտասարդը, – ամեն բան հասկանալի է: Եվ հեռանում է, որպեսզի պատասխան գտնի այդ անհեթեթ խնդրին:
Անմիջապես կանչում է մի փորձառու հաշվապահի, նստեցնում է ախոռի ամենագեղեցիկ ձիու վրա, գրիչն ու տետրը ձեռքն է տալիս և կարգադրում քաղաքով մեկ շրջել իր ետևից և հաշվառել հանդիպած բոլոր կույրերին: Ապա հաստ պարանով եղևնու մի մեծ ճյուղ է կապում ձիու թամբին և ճյուղը ետևից քարշ տալով, սկսում է շրջել քաղաքով:
Որոշ ժամանակ անց հանդիպում է մի ծերունու, ով նրան տեսնելով, բացականչում է.
– Ա’յ որդի, ի՞նչ ես անում:
Երիտասարդ հաշվապահի կողմն է շրջվում և ասում.
– Այս մարդը կույր է, սկսի’ր հաշվել: Հաջորդ փողոցում մի կին գլուխը դուրս է հանում շքեղ տան պատուհանից և ձայնում.
– Այդ ի՞նչ եք անում, երիտասարդ: Եվ երիտասարդը հաշվապահին կարգադրում է շարունակել հաշվառումը: Մինչև առավոտ կույրերի թիվը ներառում է քաղաքի բոլոր բնակիչներին, և խորհրդատուն ու հաշվապահը ձիերի գլուխները դեպի արքայական պարտեզն են շրջում: Նրանք դեռ շարունակում էին իրենց ետևից քարշ տալ եղրևանու ճուղը:
Առաջադրանք
Ուշադիր կարդա պատմվածքի վերջին նախադասությունը և 3-4 նախադասությամբ փորձիր ավարտ մտածել պատմվածքի համար։ Առավոտյան նրանք եկան թագավորի մոտ ու ասացին, որ ամբողջ քաղաքը կույր է։ Թագավորը զարմացավ ու լռեց։ Երիտասարդը ցույց տվեց, որ խնդիրը հիմար էր, ու պատասխանն էլ այդպես ստացվեց։
Ըստ քեզ ինչո՞ւ տղան չհաշվեց իրական կույրերին, այլ նման հնարքի դիմեց։ Որովհետեւ թագավորի խնդիրը անիմաստ էր։ Նա ուզում էր ցույց տալ, որ մարդիկ էլ երբեմն «կույր» են, երբ չեն հասկանում պարզ բաները։
Բնութագրիր ստեղծագործության թագավորին և նրա երիտասարդ օգնականին։ Թագավորը՝ հիմար, անիմաստ հարցեր տվող։
Երիտասարդը՝ խելացի, հնարամիտ, արագ մտածող։
Դեղինով նշված բառերի համար իմաստով մոտ բառեր՝ հոմանիշներ գտիր։ շատ – բազմաթիվ
1.Մե՞ծ է մարդու ազդեցությունը երկրի մակերևույթի վրա։ Մարդու ազդեցությունը մեծ է, որովհետև նա կտրում է անտառներ, կառուցում քաղաքներ, ճանապարհներ, գործարաններ։
2.Ի՞նչ նպատակով է մարդն ամենաշատը ձևափոխել երկրի մակերևույթը։ Մարդը ամենաշատը ձևափոխում է մակերևույթը շինարարություն, գյուղատնտեսություն և արդյունաբերություն կազմակերպելու համար։
3.Ինչպե՞ս են նվազում անտառապատ տարածքները։ Անտառապատ տարածքները նվազում են՝ հրդեհների պատճառով, մարդկանց պատճառով, քանի որ մարդիկ կտրում են ծառերը որպեսզի թուղթ սեղան աթոռ սարքեն և այլն։
4.Ո՞րոնք են լեռնային տարածքների առավեությոնները մարդու համար։ Լեռներում մարդը ստանում է հանքեր, մաքուր օդ, մաքուր անառատ ջուր։
Դաս 2.3 Մայրցամաքներ։ Երկրագնդի խոշոր պլատֆորմներն ու գեոսինկլինալային շրջանները։ Լեռնագոյացում
1.Կարո՞ղ է քարտեզը ճշգրտությամբ համապատասխանել գլոբուսին։ Ոչ։ Քարտեզը երբեք չի կարող ամբողջությամբ ճշգրիտ լինել, որովհետև գլոբուսը գունդ է, իսկ քարտեզը հարթ։
2.Ո՞ր պրոյեկցիայի կիրառման դեպքում է քարտեզը ճշգրիտ բևեռային տարածքների համար։ Բևեռային տարածքները ամենաճիշտը պատկերվում են հարթակոնքային (ազիմուտալ)պրոյեկցիայով, երբ կենտրոնը բևեռներն են։
3.Ի՞նչ պրոյեկցիայով կազմած քարտեզն է նախընտրելի Եվրոպայի տարածքի քիչ աղավաղումներ ունենալու համար։ Եվրոպայի համար ավելի հարմար է կոնական պրոյեկցիան, որովհետև այն քիչ աղավաղումներ է տալիս միջին լայնությունների վրա, որտեղ գտնվում է Եվրոպան։
4.Բացատրել’ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում լեգենդան։ Լեգենդան քարտեզի բացատրական բաժինն է։ Այն փոքրիկ սեղան կամ շրջանակ է, որտեղ նշված են քարտեզի պայմանական նշանները և դրանց իմաստները։
Հավելյալ նյութ դասի վերաբերյալ
📍 Ի՞նչ է քարտեզագրական պրոյեկցիան։
Երկիրը կլոր է, իսկ քարտեզը՝ հարթ։ Երբ ուզում ենք ամբողջ Երկիրը կամ մի հատվածը հարթ քարտեզի վրա պատկերել, պիտի «տափակեցնենք» կլոր աշխարհը։
Դրա համար գիտնականները ստեղծել են քարտեզագրական պրոյեկցիաներ։ Դրանք եղանակներ են, որոնցով կլոր Երկիրը «արտագրում» ենք հարթ քարտեզի վրա։
📐 Ինչու՞ է դժվար կլոր Երկիրը ճիշտ ցույց տալ հարթ քարտեզի վրա։
Պատկերացրու՝ ունես նարինջ 🍊, ու փորձում ես դրա կեղևը ամբողջությամբ հարթեցնել։ Կեղևը կպատռվի կամ կճմլվի։ Նույնը պատահում է, երբ Երկիրը ուզում ենք հարթ քարտեզ դարձնել։ Պետք է որոշ բաներ փոքր-ինչ փոխենք։
🧭 Պրոյեկցիաների տեսակները (պարզ տարբերակով)
1. 📏 Ճիշտ ձևով պրոյեկցիա (կոնֆորմ)
Պահպանում է երկրների ձևերը, բայց չափերը կարող են սխալ լինել։
Օրինակ՝ Մերկատորի քարտեզը (դրա վրա Գրենլանդիան թվում է շատ մեծ)։
2. 🧮 Ճիշտ չափերով պրոյեկցիա (հավասար մակերեսի)
Պահպանում է տարածքների իրական չափերը, բայց ձևերը կարող են փոխվել։
Օգտագործվում է, երբ ուզում ենք ցույց տալ՝ որ երկիրը որքան մեծ է։
3. 📏 Ճիշտ հեռավորությամբ պրոյեկցիա (էկվիդիստանտ)
Պահպանում է որոշ կետերի միջև հեռավորությունները։
Օգտագործվում է ճանապարհների, թռիչքների պլանավորման համար։
🌀 Պրոյեկցիաների ձևերը (ինչպես է կառուցված քարտեզը)
Ցիլինդրիկ (գլանաձև) – կարծես Երկիրը փաթաթել են գլանի վրա։
Օրինակ՝ Մերկատորի քարտեզը։
Կոնական (կոնաձև) – կարծես երկրի մի մաս փաթաթել են կոնի վրա։
Հարթակոնքային (ազիմուտալ) – Երկիրը ներկայացվում է մի կետից դեպի դուրս՝ հարթության վրա։
❗ Ոչ մի քարտեզ ամբողջությամբ ճիշտ չէ։
Սեպտեմբերի 22_26
Դաս 1.4 Աշխարհագրական քարտեզներ: Քարտեզների դասակարգումը’ըստ բովանդակության, մասշտաբի և տարածքի ընդգրկման։
1 .Ներկայացնել ի՞նչ է քարտեզը։ Քարտեզը Երկրի մակերևույթի ամբողջի կամ որոշակի մասի փոքրացված պատկերն է հարթության վրա՝ պայմանական նշաններով, մասշտաբով և կոորդինատներով։
2. Ըստ մասշտաբի նշել քարտեզի տեսակները։ Մեծ մասշտաբ (1:10 000 – 1:200 000)
Միջին մասշտաբ (1:200 000 – 1:1 000 000)
Փոքր մասշտաբ (1:1 000 000-ից փոքր)
3.Նշել քարտեզի և հատակագծի 2 տարբերություն։ Քարտեզը ցույց է տալիս Երկրի մակերևույթի մեծ տարածքներ, իսկ հատակագիծը՝ փոքր տարածք ( դպրոց, թաղամաս)։
Քարտեզը միշտ ունի աշխարհագրական կոորդինատներ, իսկ հատակագիծը՝ ոչ։
Լրացուցիչ. դասի հակիրճ ներկայացում’ քարտեզ
Աշխարհագրական քարտեզը Երկրի մակերևույթի որոշակի մասի պատկերումն է հարթության վրա՝ պայմանական նշաններով, մասշտաբով և կոորդինատներով։ Քարտեզը փոքրացված և պայմանական նշաններով պատկերված աշխարհագրական պատկեր է։ Քարտեզները լինում են ընդհանուր աշխարհագրական և թեմատիկ։ Դրանք դասակարգվում են նաև ըստ մասշտաբի (մեծ, միջին, փոքր) և տարածքի ընդգրկման (աշխարհի, մայրցամաքի, տարածաշրջանի, տեղային)։
Դասակարգում ըստ բովանդակության
Ըստ ցուցադրած տեղեկության տեսակի՝ քարտեզները լինում են՝
📌 1) Ընդհանուր աշխարհագրական քարտեզներ
Ցույց են տալիս տարբեր տարրեր՝ ռելիեֆ, գետեր, քաղաքներ, ճանապարհներ, քաղաքական սահմաններ և այլն։
Օրինակ՝ աշխարհի կամ Հայաստանի ֆիզիկական քարտեզ։
📌 2) Թեմատիկ քարտեզներ
Նվիրված են մեկ թեմային կամ երևույթին։
Տեսակներ՝
Բնակչության խտության քարտեզ
Կլիմայական քարտեզ
Տնտեսագիտական քարտեզ
Ագրոաշխարհագրական քարտեզ
Լեզուների, կրոնի քարտեզներ և այլն։
Դասակարգում ըստ մասշտաբի
Մասշտաբը ցույց է տալիս, թե իրականում քանի անգամ է փոքրացվել քարտեզում պատկերված տարածքը։
📏 Մեծ մասշտաբ (1:10,000 – 1:200,000)
Ցույց է տալիս մանրամասնություն։ Օրինակ՝ քաղաքի քարտեզ։
📏 Միջին մասշտաբ (1:200,000 – 1:1,000,000)
Օգտագործվում է մարզերի կամ մարզային մակարդակի քարտեզների համար։
📏 Փոքր մասշտաբ (1:1,000,000 և փոքր)
Օգտագործվում է աշխարհագրական մեծ տարածքների համար՝ պետությունների, մայրցամաքների, աշխարհի քարտեզներ։
Դասակարգում ըստ տարածքի ընդգրկման
Քարտեզները կարող են ընդգրկել տարբեր չափերի տարածքներ՝
🌍 Աշխարհի քարտեզ — ամբողջ աշխարհը
🌐 Մայրցամաքային քարտեզ — օրինակ՝ Եվրոպայի քարտեզ
🗺️ Տարածաշրջանային քարտեզ — օրինակ՝ Հարավային Կովկաս
🏞️ Տեղային քարտեզ — օրինակ՝ Երևանի կամ գյուղի քարտեզ
1.Ի՞նչ է աստիճանացանց։ Աստիճանացանցը մերձարևադարձային և միջօրեականների համախումբն է, որոնցով պայմանականորեն բաժանվում է Երկրի մակերևույթը և որոշվում կոորդինատները։
2.Ո՞ր երկու գծերն են երկրագունդը պայմանականորեն բաժանում 4 կիսագնդի։ Հասարակածը (բաժանում է Հյուսիսային և Հարավային կիսագնդեր)։
Զրոյական միջօրեականը (բաժանում է Արևելյան և Արևմտյան կիսագնդեր)։
3.Ի՞նչ է աշխարհագրական լայնությունը, ի՞նչ է’երկայնությունը։ Աշխարհագրական լայնություն – կետից մինչև հասարակած անցնող աղեղի մեծությունը։
Աշխարհագրական երկայնություն – կետից մինչև զրոյական միջօրեական անցնող աղեղի մեծությունը։
Ուսումնասիրել բնությունն ու հասարակությունը տարածության և ժամանակի մեջ։
Բացահայտել կապերը բնության և մարդու միջև։
Ճիշտ և խելամիտ օգտագործել բնության հարստությունները։
Կանխատեսել ապագայում հնարավոր փոփոխությունները (օր․՝ կլիմայի փոփոխություն, բնակչության աճ):
Աշխարհագրության տեղը գիտությունների համակարգում
Աշխարհագրությունը յուրահատուկ գիտություն է, քանի որ այն միավորում է երկու մեծ գիտությունների խմբեր․
Բնական գիտությունները (երկրաբանություն, կենսաբանություն, ֆիզիկա),
Հասարակական գիտությունները (տնտեսագիտություն, պատմություն, սոցիոլոգիա):
Այս պատճառով աշխարհագրությունը գտնվում է այս երկու ոլորտների հատման կետում։
Այն բաժանվում է երկու հիմնական ճյուղի․
Բնական աշխարհագրություն – ուսումնասիրում է լանդշաֆտները, կլիման, գետերը, օվկիանոսները, բույսերն ու կենդանիները։
Հասարակական աշխարհագրություն – ուսումնասիրում է մարդկանց գործունեությունը, քաղաքները, գյուղերը, տնտեսությունը։
Այս երկուսը միասին ձևավորում են ընդհանուր աշխարհագրությունը։
Եզրակացություն Աշխարհագրությունը միայն քարտեզների ու տեղանունների գիտություն չէ։ Այն մեզ օգնում է հասկանալ, որ Երկիրը մի ամբողջական համակարգ է, որտեղ և՛ բնությունը, և՛ հասարակությունը գործում են միասին։ Եթե մենք ճիշտ ու խելամիտ օգտագործենք մեր միջավայրը, կկարողանանք ապրել ավելի ապահով և բարեկեցիկ աշխարհում։
Եզրակացություն