1.
ա)13+13>16
բ)13, 16, 17
13+16>17
16 + 17 > 13
17 + 13 > 16
գ)16, 17, 48
16 + 17 < 48
(6, 14, 7) (4, 7, 11)

2. Ավելորդ է կանաչ եռանկյունը։
3.Ավելորդ է կանաչ եռանկյունը։

4. 6
5.P = 224
a – b = 42
a = 42 + b
a + b + 70 = 224
42 + b + 70 + b = 224
2b = 224 – 112
2b = 112
b = 112 : 2 = 56
a = 42 + 56 = 98

6.P = 42
a = 8
b, 5 = ?
2x + 8 = 42
2x = 42 – 8
2x = 34
x = 34 : 2
x = 17
(17, 17, 8)

7.P = 70
3x + 3x + x = 70
7x = 70
x = 70 : 7 = 10
(30, 30, 10)

8.(25, 25, 10)
Հիմք է 10.

Անդաստան

Արևելյան կողմն աշխարհի
Խաղաղությո՜ւն թող ըլլա…
Ո՛չ արյուններ, քրտինք հոսին
Լայն երակին մեջ ակոսին.
Ու երբ հնչե կոչնակն ամեն գյուղակի՝
Օրհներգությո՜ւն թող ըլլա:

Արևմտյան կողմն աշխարհի
Բերրիությո՜ւն թող ըլլա…
Ամեն աստղե ցող կայլակի,
Ու ամեն հասկ ձուլե ոսկի.
Եվ ոչխարներն երբ սարին վրա արածանին՝
Ծիլ ու ծաղի՜կ թող ըլլա:

Հյուսիսային կողմն աշխարհի
Առատություն թող ըլլա…
Ոսկի ծովուն մեջ ցորյանին
Հավետ լողա թող գերանդին.
Ու լայն ամբարն աղուններուն երբ բացվի՝
Բերկրությո՜ւն թող ըլլա:

Հարավային կողմն աշխարհի
Պտղաբերում թող ըլլա…
Ծաղկի՜ մեղրը փեթակներուն,
Հորդի գինին բաժակներուն.
Ու երբ թխեն հարսերը հացը բարի՝
Սիրերգությո՜ւն թող ըլլա:

1. Դուրս գրի՛ր անծանոթ բառերն ու բառարանի օգնությամբ բացատրիր:
   
   Անդաստան – դաշտ, գյուղական տարածք:
   Ակոս – հողի վրա առաջացած երկար նեղ փոս։
   Կոչնակ – ազդանշան տվող փող կամ գործիք։
   Հասկ – հացահատիկի գլխիկը։
   Գերանդի – խոտ կամ ցորեն հնձելու գործիք։
   Աղուն – աղացած ալյուր։
2. Բանաստեղծությունից դուրս գրի՛ր փոխաբերությունները։
   «արյուններ, քրտինք հոսին լայն երակին մեջ ակոսին»
   «ամեն հասկ ձուլե ոսկի»
   «ոսկի ծովուն մեջ ցորյանին»
   «ծաղկի մեղրը փեթակներուն»
   «հորդի գինին բաժակներուն»

3. Առանձնացրու մաղթանքները. դրանցից ո՞րն ես համարում ամենակարևորը. ինչո՞ւ:

Ես առանձնացրեցի հետևյալ մաղթանքները՝ խաղաղություն թող ըլլա, օրհներգություն թող ըլլա, բերրիություն թող ըլլա, ծիլ ու ծաղիկ թող ըլլա, առատություն թող ըլլա, բերկրություն թող ըլլա, պտղաբերում թող ըլլա, սիրերգություն թող ըլլա։ Դրանցից ամենակարևորը համարում եմ խաղաղությունը, քանի որ դրա բացակայության դեպքում մարդիկ չեն կարող ապահով ու հանգիստ ապրել, աշխատել և ուրախություն զգալ։

Հայ գրերի գյուտը համարվում է հայ ժողովրդի պատմության ամենախոշոր և ամենահիմնարար իրադարձություններից մեկը, որը տեղի է ունեցել մոտավորապես 405–406 թվականներին և կապված է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հետ։ Այդ իրադարձությունը ոչ միայն նոր գրային համակարգի ստեղծում էր, այլ ամբողջ հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և ազգային վերածննդի սկիզբ։

Այդ ժամանակ Հայաստանը գտնվում էր շատ բարդ և վտանգավոր իրավիճակում։ 387 թվականի բաժանումից հետո երկիրը կորցրել էր իր միասնական պետականությունը և բաժանված էր երկու հզոր պետությունների միջև՝ արևմտյան մասը անցել էր Բյուզանդական կայսրությանը, իսկ արևելյան մասը՝ Սասանյան Պարսկաստանին։ Սա նշանակում էր, որ Հայաստանը այլևս չուներ լիարժեք անկախ քաղաքական համակարգ, և նախարարական տները հաճախ կախված էին տարբեր արտաքին ուժերից։

Այս քաղաքական բաժանումը նաև խորացնում էր մշակութային վտանգները։ Երկրում լայնորեն օգտագործվում էին օտար լեզուներ՝ հունարենը, ասորերենը և որոշ չափով պարսկերենը։ Այդ լեզուներով էին կատարվում պետական գրագրությունը, կրթությունը և եկեղեցական արարողությունները։ Սակայն հայ ժողովուրդը հիմնականում չէր հասկանում այդ լեզուները, և դա մեծ խոչընդոտ էր կրոնի և կրթության տարածման համար։

Հայաստանը արդեն 301 թվականին ընդունել էր քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն, սակայն մի քանի տասնամյակ անց պարզ դարձավ, որ կրոնը չի կարող լիարժեք արմատավորվել, եթե այն հասանելի չէ ժողովրդի լեզվով։ Ժողովրդի մեծ մասը շարունակում էր ապրել հին ավանդույթներով, քանի որ եկեղեցական խոսքը և սուրբ գրքերը անհասկանալի էին։

Այս պայմաններում Մեսրոպ Մաշտոցը, ով կրթված հոգևորական էր և աշխատել էր արքունիքում, հասկացավ, որ հայ ժողովրդի գոյատևման համար անհրաժեշտ է սեփական գրային համակարգ։ Նրա գաղափարն այն էր, որ լեզուն և գիրը ոչ միայն հաղորդակցության միջոց են, այլ նաև ժողովրդի ինքնության հիմք։

Մաշտոցը համագործակցեց Սահակ Պարթև կաթողիկոսի և Վռամշապուհ արքայի հետ։ Նրանք միասին որոշեցին, որ պետք է ստեղծվի հայոց սեփական այբուբենը։ Սկզբում փորձ արվեց օգտագործել արդեն գոյություն ունեցող գրային համակարգեր, օրինակ՝ Դանիելյան գրերը, սակայն շուտով պարզ դարձավ, որ դրանք չեն համապատասխանում հայերենի հնչյունային կառուցվածքին։

Հայերենը շատ հարուստ հնչյունային համակարգ ուներ, և օտար գրերով հնարավոր չէր ճշգրիտ արտահայտել խոսքը։ Այդ պատճառով Մաշտոցը սկսեց նոր համակարգի ստեղծումը։ Նա իր աշակերտների հետ ճանապարհորդեց դեպի տարբեր գիտական կենտրոններ՝ հատկապես Ասորիք, այցելեց Ամիդ, Եդեսիա և Սամոսատ քաղաքները, ուսումնասիրեց տարբեր լեզուներ և գրային ձևեր, և խորհրդակցեց ժամանակի գիտունների հետ։

Երկար ուսումնասիրություններից և փորձերից հետո Մաշտոցը 405 թվականին ստեղծեց հայոց այբուբենը՝ 36 տառից բաղկացած համակարգ, որը լիովին համապատասխանում էր հայերենի հնչյուններին։ Այս այբուբենը կարողացավ ճշգրիտ արտահայտել հայ խոսքը, ինչը դարձավ հեղափոխական քայլ լեզվի պատմության մեջ։

Ըստ ավանդության՝ Մաշտոցը իր աշխատանքի ընթացքում ստացել է աստվածային ներշնչանք, և նրան թվացել է, որ տառերը հայտնվել են որպես սուրբ հայտնություն։ Հետագայում Հռոփանոս անունով հույն գեղագիրը ձևավորեց տառերի գեղարվեստական տեսքը, որպեսզի դրանք լինեն ոչ միայն գործնական, այլ նաև գեղեցիկ և համաչափ։

Հայ գրերի ստեղծումից անմիջապես հետո սկսվեց նոր մշակութային դարաշրջան։ Ամենակարևոր փոփոխություններից մեկը կրթական համակարգի ձևավորումն էր։ Բացվեցին դպրոցներ տարբեր գավառներում, որտեղ երեխաները սկսեցին սովորել իրենց մայրենի լեզվով։ Սա աննախադեպ երևույթ էր, քանի որ մինչ այդ կրթությունը հիմնականում օտար լեզուներով էր։

Ամարասի վանքը դարձավ առաջին կարևոր դպրոցներից մեկը, որտեղ տարածվեց նոր այբուբենը։ Այստեղ և այլ կենտրոններում սկսեցին պատրաստել գրագետ հոգևորականներ և ուսուցիչներ, որոնք տարածում էին գրագիտությունը ամբողջ երկրում։

Միաժամանակ սկսվեց մեծ թարգմանական շարժում։ Ամենակարևոր գործերից մեկը Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունն էր, որը համարվում է հայ թարգմանական գրականության գլուխգործոցը։ Այն հաճախ անվանում են «Թագուհի թարգմանութեանց», քանի որ այն դարձավ ամբողջ հայ քրիստոնեական մշակույթի հիմքը։

Հայերենը դարձավ եկեղեցու պաշտոնական լեզու, և բոլոր կրոնական արարողությունները սկսեցին կատարվել հայերենով։ Սա շատ կարևոր էր, որովհետև հավատը դարձավ հասկանալի ժողովրդի համար և սկսեց ավելի խոր արմատներ գցել հասարակության մեջ։

Գրերի ստեղծումը նաև մեծ ազդեցություն ունեցավ ազգային ինքնության վրա։ Հայ ժողովուրդը սկսեց ավելի ուժեղ զգալ իր միասնությունը, քանի որ այժմ ուներ ընդհանուր լեզու, գիր և մշակույթ։ Սա հատկապես կարևոր էր այն ժամանակ, երբ քաղաքական պետականությունը թուլացած էր։

5-րդ դարը դարձավ հայ մշակույթի «Ոսկեդարը», քանի որ այդ ժամանակ ստեղծվեցին բազմաթիվ կարևոր գրական և պատմական աշխատություններ։ Հայ պատմագրությունը սկսեց զարգանալ բարձր մակարդակով։

Ագաթանգեղոսը գրել է Հայաստանի քրիստոնեացման պատմությունը, Փավստոս Բուզանդը նկարագրել է 4-րդ դարի քաղաքական իրադարձությունները, Ղազար Փարպեցին կարևոր տեղեկություններ է թողել Վարդանանց պատերազմի մասին, իսկ Կորյունը գրել է Մեսրոպ Մաշտոցի կյանքն ու հայ գրերի ստեղծման պատմությունը։

Բոլորից առավել առանձնանում է Մովսես Խորենացին, ով ստեղծեց «Պատմություն Հայոց» աշխատությունը։ Այն համարվում է հայ ժողովրդի առաջին ամբողջական պատմությունը՝ սկսած հին առասպելներից մինչև 5-րդ դարի իրադարձությունները։ Նրա աշխատանքը ոչ միայն պատմական աղբյուր է, այլ նաև գրական բարձր արժեք ունեցող ստեղծագործություն։

Մաշտոցը իր կյանքի ընթացքում շարունակեց տարածել հայոց գիրը։ Նա իր աշակերտների հետ շրջում էր տարբեր գավառներում, բացում դպրոցներ, սովորեցնում նոր այբուբենը և նպաստում կրթության տարածմանը ամբողջ երկրում։ Նրա գործունեությունը փոխեց ամբողջ հասարակության մշակութային կառուցվածքը։

Մեսրոպ Մաշտոցը մահացել է 440 թվականին և թաղվել Օշական գյուղում։ Նրա գերեզմանը հետագայում դարձավ կարևոր ուխտատեղի։ Նրա հիշատակը պահպանվել է դարերի ընթացքում որպես հայ ժողովրդի մեծագույն լուսավորիչի և ուսուցիչի։

Այսպիսով, հայ գրերի գյուտը միայն լեզվական նոր համակարգ չէր, այլ ամբողջ ազգի գոյատևման և զարգացման հիմք։ Այն հնարավորություն տվեց հայ ժողովրդին պահպանել իր լեզուն, հավատը, մշակույթը և պատմական հիշողությունը նույնիսկ ամենաբարդ քաղաքական պայմաններում, և դարձավ այն հիմքը, որի վրա ձևավորվեց հայ միջնադարյան մշակույթը։

Դաս 5.3 Բնակչության տեղաբաշխումը։Միգրացիա

5.4 Աշխարհի բնակչության կազմը։ Սեռատարիքային կառուցվածքը։ Աշխատանքային ռեսուրսները

Դասի հղումը

Պատասխանել հարցերին

1.Ինչու՞ է երկրագունդն անհավասարաչափ բնակեցված։
Երկիրը անհավասար է բնակեցված, որովհետև ամեն տեղ նույն պայմանները չեն՝ մի տեղ տաք է, մի տեղ սառը, մի տեղ ջուր կա, մի տեղ՝ ոչ։

2. Բնակչության տեղաբաշխման ի՞նչ օրինաչափություններ կան աշխարհում։
Մարդիկ շատ են ապրում լավ պայմաններով վայրերում (քաղաքներ, գետերի մոտ, ծովափին), քիչ՝ անապատներում ու լեռներում։

3.Ի՞նչ դեր են ունեցել միգրացիաները պատմական անցած ժամանակաշրջանում։
Միգրացիաները օգնել են մարդկանց տեղափոխվել, նոր երկրներ բնակեցնել և տարբեր ժողովուրդների խառնվել։

4.Ինչո՞վ է պայմանավորված տարբեր երկրներում տղամարդկանց և կանանց թվի հարաբերակցության տարբերությունը։
Տղամարդիկ և կանայք տարբեր քանակով են, որովհետև ազդում են պատերազմները, աշխատանքը և տեղափոխությունները։

5.Ըստ աշխատունակության’ բնակչության տարիքային ի՞նչ խմբեր են առանձնացնում։
Բաժանում են 3 խմբի՝ երեխաներ, աշխատողներ և տարեցներ։